De Hele Wereld in een Boek

_DSF6969Wie niet thuis is in de vroegmoderne typografie staat al meteen voor een raadsel als hij dit boek bekijkt: Cofmographie? Maar in de zestiende eeuw werden zowel een lange f als een korte s gebruikt voor de ‘s’. Die lange f mist in werkelijkheid het streepje aan de rechterkant, maar die letter kennen moderne letters meestal niet.

_DSF6968

De perkamenten band is oud, het is de originele band en hij ziet er gebruikt uit.

_DSF6973

De tekst is van  Petrus Apianus, en uit het Latijn vertaald naar het Nederlands door Gemma Frisius.  In 1598 werd hij uitgegeven door door Cornelis Claesz. De eerste uitgave in het Nederlands verscheen in 1553 bij Gregorius de Bonte te Antwerpen. Gemma Frisius is minstens even beroemd als Apianus. Hij vertaalde en corrigeerde de tekst.

_DSF6974

De Amsterdamse drukker en Cornelis Claesz begon in de jaren negentig van de zestiende eeuw met het uitgeven van atlassen en landbeschrijvingen. Zo begon de grote Amsterdamse traditie die drukkers als Blaeu en Janssonius wereldberoemd zou maken.

_DSF6976

Apianus was geograaf en wiskundige. Van dit boek verschenen minstens 30 edities in 14 talen. Oorspronkelijk was het met houtsneden geillustreerd en dat is ook in deze uitgave het geval. Alleen het titelblad is voorzien van een gravure.

_DSF6973_DSF6975

Petrus Apianus. Cosmographie, ofte Beschrijvinge der gheheelder werelt, begrijpende de gelegentheyt ende bedeelinghe van elck lantschap ende contreye der selver. Amsterdam, Cornelis Claesz, 1598

[Tyler de Leeuw]

Advertenties

Herdersdichten van Vergilius

IMG_0327Vergilius´ Herdersdichten waren ook in de klassieke oudheid al immense populair en dat zijn ze altijd gebleven. Het is dan ook niet verwonderlijk dat dit werk kort na de introductie van de drukpers al werd gepubliceerd, al dan niet voorzien van geleerde commentaren.

Deze versie is in 1502 te Keulen gedrukt door de erven van Heinrich Quentell, die zelf een jaar eerder was overleden en zijn drukkerij had nagelaten aan zijn zoon.

IMG_0328

De tekst bestaat uit elkaar afwisselende delen: een groter gezet stukje poëzie wordt telkens gevolgd door een in kleinere letters gedrukt stuk commentaar van de Nederlandse humanist Hermannus Torrentinus. 

IMG_0329

Er zijn tussen de tekst en het Latijnse commentaar geen witregels gelaten, de tekst staat vol afkortingen en symbolen en ook de kantlijnen zijn voorzien van kleine, gedrukte opmerkingen. Dit alles maakt het boek voor de moderne lezer nogal onoverzichtelijk.

IMG_0330  

Bovendien heeft niet elke pagina een eigen nummer, zoals gebruikelijk is in moderne boeken. In plaats van paginanummers hanteert de uitgever foliumnummers: elk blad (folium) heeft een eigen nummer en men spreekt dus niet van bladzijde een en twee, maar van folium een, voor- (recto) en achterkant (verso). Door de nummering van de folia kon de lezer gebruikmaken van de index die achterin het boek is opgenomen en gericht zoeken naar informatie die hij of zij nodig had. 

Vergilius. Bucolicorum. Met commentaar van Hermannus Torrentinus. Keulen, erven Heinrich Quentell, 1502

[Tycho Blauw]

Geleerde liefdesdichten van een tevreden Humanist

IMG_0287Publius Faustus Andrelinus (ca 1462-1518) was een Italiaanse humanistische dichter, tijdgenoot en vriend van Erasmus. Andrelinus gaf les in de poëzie aan de Universiteit van Parijs en was daarnaast dichter aan het Franse hof. Hij ontving veel geld voor zijn poëzie – iets waar hij goed over te spreken was. Hij beschrijft in een van zijn gedichten hoe hij na het voorlezen van een gedicht aan koning Karel VIII, over diens verovering van Napels, een zak geld van de koning kreeg die hij nauwelijks kon tillen.

IMG_0288

De Amorum libri quatuor is een boekje met liefdesgedichten. Dit exemplaar is in een oud, zwart kartonnen bandje ingebonden. Dat een dergelijk bandje bewaard is gebleven, is heel zeldzaam. De tekst is met zwarte inkt gedrukt op dun papier; de tekst van de andere zijde schijnt door.

IMG_0401

Op het titelblad is de titel in driehoekvorm gedrukt, de punt naar beneden, en daaronder in houtsnede een drukkersmerk met een illustratie van een adelaar, een familiewapen en de letters ‘F D’. Iemand heeft met zwarte pen zijn eigen opmerkingen op het titelblad geschreven. Verder valt het op dat er gedrukte sierinitialen in de tekst staan. Dergelijke initialen werden toen nog niet overal gebruikt. Ze namen de plaats in van de met de hand geschilderde kleurige initialen die eerder de boeken sierden.

IMG_0289

De inhoudsbeschrijving staat in een massief blok tekst op de tweede bladzij. De katernnummering is rechts onderaan op de recto bladen gedrukt. Er is geen katernsignatuur voor de zetter achtergelaten, noch voorin, noch achterin. Waar het verhaal eindigt, staat onder het woord ‘Finis’ het impressum van de drukker.

IMG_0290

Helemaal achterin richt Frater Ioanes Cordiger, tevens Parijs professor, zich tot de lezer. Hij beveelt het boekje aan. Aan de gebruikssporen aan de  uiterste  rand van dit blad is te zien dat het boekje ooit is bijgesneden.

Publius Faustus Andrelinus, Publii Fausti Andrelini foroliviensis excellentissimi poetae laureati Amorum libri quatuor. Venetië, Bernardino de Vitali, 1501

[Ria Winters]

 

 

 

 

Anatomie en Typografie

IMG_0379

Dit is een anatomisch handboek, waarin in het Latijn alle mogelijke onderdelen van het lichaam zijn beschreven. Het boek ziet er nieuw en ongebruikt uit. Er staan geen gebruikssporen in. Om dit exemplaar zit een moderne witte band van hard materiaal dat lijkt op perkament. Het snijvlak van het boekblok is blauw gemaakt; het is niet bekend wanneer dit is gedaan is, maar waarschijnlijk al vroeg in het leven van dit boek. Het binnenwerk is met zwarte inkt en in een gotische letter gedrukt. Er staan gedrukte sierinitialen en rubriceringtekens in de tekst, die – op het voorwerk na – in twee kolommen is gedrukt.

IMG_0381

Het titelblad toont de titel in een ruitvorm. Dat is ongewoon voor een anatomieboek. Dergelijke fantasierijke opmaak vind je vaker in contemporaine boeken over architectuur. De drukker heeft gebruik gemaakt van katernnummering; deze staan rechts onderaan de bladen. De folionummering is links bovenaan gedrukt. De inhoud bestaat uit een proloog, drie medische boeken en achterin een uitgebreid register.

Na folio 134 van boek één volgen twaalf bladen met een dubbele nummering, daar begint namelijk de telling opnieuw met ‘121’, loopt door tot ‘134’ en gaat dan weer door met ‘135’ tot en met het einde. De oorzaak van deze fout zou kunnen zijn dat het drukwerk was verdeeld over meerdere drukpersen, en dat de zetters niet goed hebben gecommuniceerd over de nummering. Men gooide liever geen papier weg, dus het katern met de verkeerde nummering is er gewoon tussen gezet. Een andere mogelijkheid is dat men een deel van de tekst vergeten was om te zetten, dat de drukker dit gaandeweg had ontdekt en een ‘tussenkatern’ had gemaakt. De katernsignatuur op het laatste blad laat zien dat de drukker zich er bewust van was dat zijn fout de binder problemen zou kunnen opleveren.

Achterin staan de katernen opgesomd, inclusief de verbeteringen. Daaraan kunnen we twee dingen zien: de katernen werden gedrukt in de volgorde van de tekst en dat boekbinders niet altijd verbonden waren aan de winkel van de drukker.

 

Aristoteles voor leergierige lezers

IMG_0305Aristoteles Questiones naturales is een gestructureerd, encyclopedisch werk dat wetenswaardigheden bevat over fysica en biologie. Het werk begint met een titelblad waarin een illustratie (houtsnede) is opgenomen. Hier zien we de auteur liggend onder een boom, omringd door zijn onderzoeksobjecten. 

IMG_0306

 Zowel de inhoud als vorm duiden op een studieboek voor de leergierige lezer. Een lezer die kostenbesparend te werk is gegaan door een bezoek aan de illuminator achterwege te laten. Dit is in de inleidende tekst te zien aan het wachtlettertje dat een ontbrekend sierinitiaal aangeeft.

De centrale thema’s van onderzoek worden benadrukt door de plaatsing ervan in het midden van de tekst. De wetenswaardigheden binnen deze thema’s worden gepresenteerd in de vorm van vraag en antwoord, waarbij het gebruik van kapitalen de vragen aanduiden. Niet alleen de kapitalen hebben een structurerende functie, maar ook het veelvuldig gebruik van paragraaftekens werkt verhelderend. 

IMG_0307

 Hoewel er aandacht aan de articulatie is besteed, oogt de lay-out rommelig. De bladspiegel is hier en daar scheef aangebracht en vergeten thema’s zijn later tussen de tekst geplaatst. Iets waar drukker Godfridus (Govaert) Back zich waarschijnlijk niet teveel zorgen om heeft gemaakt; hij sluit het stuk af met zijn in het oog springend drukkersmerk. 

IMG_0308

Aristoteles. Questiones naturales arestolis: de variis corporum humanorum dispositionibus audientibus valde suaves. Antwerpen: Govaert Back, 1505

[Claudia Hoefakker]

Een Gedrukt Getijdenboek

IMG_0347

Dit boek, gedrukt in Parijs circa 1502, is een ‘getijdenboek’. In dergelijke boeken staan gebeden die gebruikt worden voor privé devotie op gezette tijden, vandaar de naam. De drukker is Simon Vostre, één van de bekendere Franse drukkers uit die tijd, met een drukkerij en winkel in een van de drukke straten bij de Notre Dame. 

De omslag van het boek is van leer, dat met goud is bestempeld. Bij het openslaan van het boek valt direct het aantal afbeeldingen op. Er is bijna geen enkele pagina waar geen afbeelding op staat. De afbeeldingen, gemaakt door middel van  houtsnedes, hebben allen een Bijbels motief. De tekst zelf is in het Latijn, maar bij elke afbeelding is ook een korte samenvatting toegevoegd in het Frans. 

IMG_0351IMG_0352IMG_0353IMG_0354IMG_0355IMG_0356IMG_0357IMG_0358IMG_0359IMG_0360IMG_0361IMG_0362IMG_0363IMG_0364IMG_0365

De omlijsting van de tekst is gedrukt  met verschillende blokjes met motieven. Dat maakte het makkelijker om de houtblokken meerdere malen te gebruiken in steeds wisselende combinaties, wat dan ook veelvuldig is gebeurd. Wat verder opvalt is dat de versieringen in de tekst zelf, zoals gouden of gekleurde letters, aan het begin nog maar weinig voorkomen, maar naarmate het boek vordert steeds meer. Op de laatste pagina’s is zelfs elke eerste letter van elke zin versierd met goud of andere kleuren. 

IMG_0367

Er is geen paginanummering aangebracht in het boek, afgezien van enkele gedrukte aanwijzingen voor de binder. Wel is er rechtsonder in potlood of met een zilverstift een nummering aangebracht door een latere lezer. Op de eerste bladzijde, de titelpagina, wordt beschreven dat het boek gedrukt is voor Simon Vostre. Het boekje is gedrukt op perkament en lijkt daardoor nog meer op een manuscript. Daarnaast is perkament heel sterk en bestand tegen dagelijks intensief gebruik. Het maakte het boek wel uitermate kostbaar.

Les présentes heures à lusaige de Amiens : tout au long sans require, ont esté faictes pour Simon Vostre, libraire … à Paris [1502]

auteur: Floris van de Ruit

Hroswitha von Gandersheim

IMG_0292

Hroswitha von Gandersheim (ca 935-ca 1000) was een Duitse dichteres. Zij woonde in het seculier kapittel voor vrouwen in Gandersheim. Als kannunikes (koorvrouw) was zij niet aan de strenge kloosterregels gebonden en kon ze uiting te geven aan haar verlangen om theaterstukken te schrijven waarbij ze de klassieke auteur Terentius navolgde.

IMG_0293

De Duitse humanist en dichter Conradus Celtis (1459-1508) vond haar werk in manuscript. Het werd in 1501 gepubliceerd waarna het door de drukkers flink mishandelde manuscript aan het klooster van St. Emmeram werd geretourneerd. In 1811 kwam het terecht in de Beierse Staatsbibliotheek. Hroswitha’s theaterstukken zijn gedrukt te Neurenberg. Deze stad was eind vijftiende eeuw een handelscentrum geworden, waar belangrijke en kostbare boeken werden gedrukt.

IMG_0294

Wat valt er aan het boek te zien:

– De omslag is negentiende-eeuws, van karton met gekleurd, gemarmerd papier. Een goedkope band die erop wijst dat een eerdere eigenaar  geen rijke verzamelaar was maar vermoedelijk een geleerde.

– De taal is Latijn, de letter waaruit het boek is gezet een romein. In dit boek is het drukwerk heel netjes en regelmatig uitgevoerd. Wanneer er ‘haakjes’ om delen van de tekst zijn gezet (bijvoorbeeld in de ‘Comedia Sexta’) valt het op dat die uitzonderlijk fijn en dun zijn gedrukt. – Voorin vinden we een inhoudsopgave, waari echter niet naar pagina’s wordt verwezen.

– De eerste twee houtsneden laten zien aan wie in eerste instantie Hroswitha en eeuwen later Conrad hun boek opdroegen: Hroswitha aan Keizer Otto I en Conrad aan Frederik III, de keurvorst van Saksen. Dergelijke houtsneden tonen de legitimiteit en het belang van het boek.

IMG_0295

– Er staan geen sierinitialen aan het begin van nieuwe tekstdelen terwijl je die daar wel zou verwachten. Op sommige bladen staan wel de kleine ‘representanten’op de open plekken waar sierinitialen hadden moeten komen maar op andere open ruimtes juist weer niet. Kennelijk veronderstelde de drukker dat de illuminator de keuze van de juiste sierletter daar uit de tekst kon afleiden, en dat dit op andere plaatsen onzeker was.

IMG_0302

– De drukker heeft veel afkortingen gebruikt. Het is een gebruik dat dateert uit de tijd dat alle boeken met de hand werden geschreven. Afkortingen bespaarden ruimte maar vooral tijd.Voor drukkers gold natuurlijk het omgekeerde. De letterzetter moest over veel meer verschillende tekens  hebben beschikt want de afgekorte woorden zijn voorzien van extra letters en vormen. Er staan ook enkele regels Grieks in het boek deze zijn in één, zeer fijn gesneden, houtsnede tussen het zetsel aangebracht.

– Op de laatste pagina van ieder katern staat de katernsignatuur die diende als hulp voor de boekbinder.

Hrotsvitha von Gandersheim, Conradus Celtis. Hrosvite illustris virginis et monialis Germane gente Saxonica orte; nuper a Conrado Celte inventa. Neurenberg: zonder naam, 1501. In-4. Illustratoren: de eerste twee houtsneden zijn toegeschreven aan Albrecht Dürer, de andere zes aan Wolf Frank.

IMG_0297

[auteur: Ria Winters]